Artvin: Doğa, Yayla ve Tarihi Kiliseler Rotası

Artvin, Türkiye'nin en yeşil ve en dik köşesi: Çoruh Nehri'nin açtığı derin vadilerin iki yanında Kaçkar Dağları yükselir, sırtlarda sisli yaylalar, aşağıda gür ormanlar ve şelaleler uzanır. Bir de bunların arasına saklanmış, bin yıllık taş kiliseler var — bu topraklar ortaçağda Gürcü krallıklarının (Tao-Klarceti) kültür merkeziydi. İki-üç güne yayılan bu rota, hem doğayı hem o sessiz tarihi bir arada gezmek için.

Artvin dağlık ve mesafeler virajlı olduğu için acele etmeyen bir plan gerektirir; ilçeler (Şavşat, Ardanuç, Borçka) birbirine uzak, aralar manzaralı ama yavaştır. Bu yazıdaki her durak Rotadaş Artvin rehberinde konumu ve tarihçesiyle kayıtlı.

En uygun dönem geç ilkbahardan erken sonbahara kadar; yaylalar temmuz-ağustosta canlanır, sonbaharda ise orman renk değiştirir. Kış, yüksek kesimlerde yolları kapatabilir.

Bölgenin belkemiği Çoruh Nehri'dir; Türkiye'nin en hızlı akan nehirlerinden biri olarak yıllarca rafting tutkunlarını çekti, son yıllarda üzerine kurulan büyük barajlar vadinin bir kısmını göle çevirdi. Bu barajlar bazı köyleri ve tarihi yapıları sular altında bıraksa da, oluşan göller kendi manzarasını yarattı. Artvin'i özel kılan, bu dik vadilerin doğurduğu mikro iklimlerdir: birkaç yüz metre irtifa farkıyla ılıman bitki örtüsünden bulut ormanına, oradan alpin çayırlara geçersiniz. Yani ilde tek bir doğa yok, üst üste dizilmiş birçok doğa var.

Şehirden Kaçkar eteklerine, ormandan yaylaya.

Güne şehir merkezinin üstündeki Artvin Kalesi ile başlayın; Çoruh Vadisi'ne tepeden bakan konumuyla bölgenin coğrafyasını en iyi buradan kavrarsınız. Ardından ormanın içine dalın: Borçka–Camili yolundaki Mençuna Şelalesi, yüksek debisiyle bölgenin en etkileyici çağlayanlarından; Murgul yönündeki Deliklikaya Şelalesi ve Maral Şelalesi ise daha az bilinen, ormanın derinliğinde saklı duraklar.

Yükseldikçe manzara değişir: Şavşat üstündeki Arsiyan Yaylası ve Göller Bölgesi, buzul göletleri ve geniş otlaklarıyla bölgenin en güzel yayla alanlarından; Gorgit Yaylası ise Karagöl çevresindeki bulut ormanına açılır. Bu yaylalarda hava dakikalar içinde değişir — bir an güneş, bir an sis; Artvin'in ruhu tam da bu geçişkenlikte.

Yürüyüş ve trekking sevenler için Artvin bir cennet: Kaçkar Dağı ve çevresi, buzul gölleri, sarp geçitleri ve zirve tırmanışlarıyla Türkiye'nin en gözde dağcılık rotalarından. Daha sakin bir doğa isteyenler için Borçka'nın yukarısındaki Camili (Maçahel) Biyosfer Rezervi, ülkenin ilk UNESCO biyosfer alanıdır; el değmemiş ormanları, kara kovan arıcılığı ve ahşap köprüleriyle zamanın durduğu bir vadidir. Buralarda konaklama çoğunlukla köy pansiyonları ve yayla evlerinde olur, bu da bölgeyi gerçek anlamda yerel bir deneyime dönüştürür.

Kanyon içindeki kaleden bin yıllık manastırlara.

İkinci gün Çoruh'un tarih katmanına ayrılmış. Ardanuç Kalesi, dik kaya duvarlarıyla çevrili bir kanyonun içinde yükselir; giriş yolu başlı başına manzaralı bir sürüş. Kuzeyde Şavşat Kalesi, yeşil tepelerin üstünde ortaçağdan kalma bir gözcü noktası.

Bölgenin asıl gizli hazinesi ise taş kiliselerdir. Yusufeli yakınındaki Tekkale (Dörtkilise) Manastırı, ıssız bir vadide ayakta duran anıtsal bir bazilika; Porta Manastırı ve Tibet (Tbeti) Kilisesi ise ormanın içine dağılmış, ortaçağ Gürcü mimarisinin taş işçiliğini bugüne taşıyan yapılar. Çoğuna ulaşmak biraz emek ister ama tenhalıkları ve konumları, bu kiliseleri Anadolu'nun en atmosferik tarih duraklarından yapar.

Bu taş kiliselerin hikâyesi, Artvin'in en az bilinen ama en zengin katmanıdır. Ortaçağda bu vadiler, Bagratlı hanedanının yönettiği Tao-Klarceti adlı Gürcü prensliklerinin kültür merkeziydi; 9-11. yüzyıllarda inşa edilen manastır ve kiliseler, dönemin en gelişmiş taş işçiliğini yansıtır. Anadolu'nun ortasında, Gürcü ve Bizans mimarisinin buluştuğu bu yapılar bugün çoğunlukla ıssız vadilerde, sessizce ayakta duruyor. Onları görmek için harcanan emek —dar yollar, kısa yürüyüşler— bu anıtları bulmanın hazzını daha da artırır.

Rotayı bölgenin kültürüyle taçlandırmak isterseniz, her yıl haziran sonunda kurulan Kafkasör Yaylası festivali —boğa güreşleri, yayla şenliği ve yöresel müzikle— Artvin'in geleneksel yüzünü en canlı gösteren buluşmadır.

Artvin mutfağı da dağ kadar zengindir: tereyağı ve mısır ununun karıştığı muhlama (kuymak), yayla peynirleri, dağ balı ve ot yemekleri sofranın klasikleridir. Kışın uzun sürdüğü bu coğrafyada yemek doyurucu ve sıcaktır; köy pansiyonlarında yenen bir kahvaltı, çoğu zaman gezinin en akılda kalan anı olur. Yörenin çok kültürlü geçmişi —Gürcü, Hemşin ve Laz komşuluğu— müziğe ve mutfağa da yansımış; horon ve tulum sesi, yayla şenliklerinin vazgeçilmez parçasıdır.

İki-üç gün sonunda Artvin, tek bir tanımın içine sığmaz: bir yanda şelaleler ve sisli yaylalarıyla el değmemiş bir doğa, öte yanda vadilere saklanmış bin yıllık taş kiliseler. Yollar yavaş, mesafeler yorucu olabilir; ama her virajın ardında değişen manzara, bu emeği fazlasıyla öder. Kaçkarlar'ın eteğinde geçen birkaç gün, çoğu gezginin döndükten sonra en çok özlediği rotalardan biridir. Yolun sonunda anlarsınız ki Artvin gezilecek değil, kendine zaman ayırtan bir yerdir; acele eden bu coğrafyanın ancak yüzeyini görür, oysa asıl güzellik en uçtaki yaylada ve en ıssız kilisede saklıdır.